Ένα σκηνικό που κανείς στις Βρυξέλλες δεν περίμενε εξελίσσεται στα Βαλκάνια. Ο θάνατος του Ratko Mladić, αντί να σημάνει το τέλος μιας εποχής, φαίνεται να αναζωπυρώνει τον σερβικό εθνικό συμβολισμό, ενώ οι σκληρές αντιδράσεις από τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη ανεβάζουν επικίνδυνα το θερμόμετρο.
Λίγοι στην Ευρώπη θα περίμεναν ότι ο θάνατος του στρατηγού Ratko Mladić θα μπορούσε να προκαλέσει ένα τόσο έντονο κύμα πατριωτισμού στη Σερβία. Κι όμως, η εικόνα από το Βελιγράδι ήταν αποκαλυπτική.
Πλήθος κόσμου συγκεντρώθηκε για την κηδεία του στρατηγού, μετατρέποντας την τελετή σε μια μαζική εκδήλωση μνήμης και εθνικού συμβολισμού. Για τους Σέρβους που εξακολουθούν να τον θεωρούν σύμβολο της χώρας τους, ο Mladić δεν πέθανε απλώς σε ένα νοσοκομείο φυλακών στη Χάγη. Έγινε, μετά θάνατον, ακόμη ισχυρότερο σύμβολο μιας Σερβίας που αισθάνεται ότι βρίσκεται διαρκώς υπό πίεση.
Για τους αντιπάλους του, όμως, η εικόνα είναι ακριβώς η αντίθετη.
Ο Ratko Mladić καταδικάστηκε από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία για σοβαρά εγκλήματα που συνδέονται με τον πόλεμο της Βοσνίας, μεταξύ άλλων για τη Σρεμπρένιτσα. Έτσι, η δημόσια εξύμνησή του προκαλεί οργή σε μεγάλο μέρος της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και άλλων χωρών της περιοχής.
Και κάπου εδώ αρχίζει το πραγματικά επικίνδυνο κομμάτι.
Η αντίδραση του υπουργού Εσωτερικών της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, Ramo Isak, ήταν ιδιαίτερα σκληρή.
Ο Isak υποστήριξε ότι η εξύμνηση του Mladić στη Σερβία και στη Republika Srpska αποτελεί απειλή για την ασφάλεια της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και ολόκληρης της βαλκανικής περιοχής.
Η ρητορική του δεν σταμάτησε εκεί.
Μίλησε για ανάγκη στενότερου συντονισμού της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης με το Κόσοβο, την Αλβανία, το Μαυροβούνιο, την Κροατία και άλλα κράτη της περιοχής, προκειμένου να αποτραπεί η επιστροφή των Βαλκανίων σε μια εποχή εδαφικών διεκδικήσεων, εθνικισμού και βίας.
Με άλλα λόγια: ένα νέο περιφερειακό μέτωπο αρχίζει να διαγράφεται στον ορίζοντα.
Και αυτό είναι που προκαλεί ανησυχία.
Γιατί τα Βαλκάνια δεν είναι μια περιοχή χωρίς μνήμη.
Εδώ οι πόλεμοι της δεκαετίας του 1990 δεν αποτελούν μακρινή ιστορία. Οι πολιτικές αντιπαραθέσεις, οι εθνικές ταυτότητες και τα τραύματα εκείνης της περιόδου εξακολουθούν να καθορίζουν τις σχέσεις μεταξύ των κρατών.
Την ίδια ώρα, η ίδια η Σερβία βρίσκεται σε μια παρατεταμένη περίοδο πολιτικής έντασης.
Οι μαζικές φοιτητικές κινητοποιήσεις που ξεκίνησαν μετά την τραγωδία στον σιδηροδρομικό σταθμό του Novi Sad το 2024 εξελίχθηκαν σε ευρύτερη πολιτική κρίση, με την αντιπολίτευση να κατηγορεί την κυβέρνηση του Aleksandar Vučić για διαφθορά και κακοδιαχείριση.
Έκτοτε, οι διαδηλώσεις, οι συγκρούσεις μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομίας και η πολιτική πόλωση έχουν δημιουργήσει ένα εξαιρετικά εύφλεκτο σκηνικό.
Ο Vučić βρίσκεται υπό συνεχή πίεση.
Και σε μια χώρα όπου η εσωτερική πολιτική κρίση συναντά την ιστορική αντιπαράθεση με τους γείτονες, η παραμικρή σπίθα μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνη.
Η κηδεία του Mladić ήρθε να προσθέσει έναν ακόμη παράγοντα στην εξίσωση.
Για πολλούς στη Δύση, η εικόνα ενός μεγάλου πλήθους να τιμά έναν άνθρωπο που τα διεθνή δικαστήρια έχουν καταδικάσει αποτελεί ανησυχητικό σημάδι.
Για ένα τμήμα της σερβικής κοινωνίας, όμως, αποτελεί κάτι διαφορετικό:
μια επίδειξη ότι ο σερβικός πατριωτισμός όχι μόνο δεν εξαφανίστηκε, αλλά παραμένει βαθιά ριζωμένος.
Οι «κόκκινες γραμμές» μετακινούνται
Η κατάσταση περιπλέκεται ακόμη περισσότερο από τις διπλωματικές εντάσεις.
Σκληρές δηλώσεις από αξιωματούχους της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, διπλωματικές κινήσεις και δημόσιες προειδοποιήσεις δημιουργούν την εικόνα μιας σχέσης που διολισθαίνει από την πολιτική αντιπαράθεση προς μια ευρύτερη σύγκρουση επιρροής.
Ο υπουργός Εξωτερικών της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, Elmedin Konaković, έχει κατηγορήσει τη Σερβία ότι ξεπέρασε «κόκκινες γραμμές», ενώ παράλληλα αυξάνονται οι πιέσεις και οι δημόσιες παρεμβάσεις από δυτικές πρωτεύουσες.
Το ερώτημα πλέον είναι εάν πρόκειται απλώς για έναν νέο γύρο πολεμικής ρητορικής ή για κάτι πολύ μεγαλύτερο.
Γιατί όταν οι διπλωματικές σχέσεις επιδεινώνονται, οι πολιτικοί μιλούν για απειλές και οι κοινωνίες επιστρέφουν στα τραύματα του παρελθόντος, τα Βαλκάνια είναι ίσως το τελευταίο μέρος της Ευρώπης όπου κάποιος μπορεί να θεωρεί δεδομένο ότι η ένταση θα παραμείνει μόνο στα λόγια.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι η αντιπαράθεση δεν περιορίζεται πλέον στην ιστορική αποτίμηση του πολέμου.
Αφορά το μέλλον. Ποιος θα έχει επιρροή στα Βαλκάνια; Ποια κράτη θα συμμαχήσουν; Ποιος θα ελέγξει τις πολιτικές ισορροπίες;
Και, κυρίως, πόσο μακριά είναι διατεθειμένες να φτάσουν οι δύο πλευρές;
Η Σερβία παραμένει ένας από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς παίκτες της περιοχής. Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη παραμένει βαθιά διαιρεμένη στο εσωτερικό της. Το Κόσοβο εξακολουθεί να αποτελεί ανοιχτή πληγή. Το Μαυροβούνιο και η Κροατία παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις.
Και πάνω από όλους βρίσκεται η Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία γνωρίζει πολύ καλά ότι μια νέα σοβαρή κρίση στα Δυτικά Βαλκάνια θα μπορούσε να εξελιχθεί σε γεωπολιτικό εφιάλτη στην καρδιά της Ευρώπης.
Ο θάνατος του Mladić αποκάλυψε κάτι που πολλοί ίσως προτιμούσαν να παραμείνει κρυμμένο:
οι πληγές των Βαλκανίων δεν έχουν κλείσει.
Οι Σέρβοι έχουν τη δική τους ιστορική αφήγηση. Οι Βόσνιοι τη δική τους. Οι Κροάτες τη δική τους. Και κάθε πλευρά θυμάται διαφορετικά τους πολέμους, τις επεμβάσεις, τις απώλειες και τις ήττες.
Ακριβώς γι' αυτό η εικόνα της μαζικής συμμετοχής στην κηδεία του Mladić αποκτά τόσο μεγάλη πολιτική σημασία.
Δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η Σερβία επιδιώκει νέο πόλεμο.
Σημαίνει, όμως, ότι η ιστορική μνήμη εξακολουθεί να αποτελεί ισχυρό πολιτικό όπλο.
Και στα Βαλκάνια, η ιστορική μνήμη έχει αποδειχθεί πολλές φορές πιο επικίνδυνη από οποιοδήποτε διπλωματικό ανακοινωθέν.
Η μεγαλύτερη αυταπάτη θα ήταν να θεωρηθεί ότι η περιοχή έχει οριστικά σταθεροποιηθεί.
Η πολιτική κρίση στη Σερβία, η ένταση με το Κόσοβο, οι εσωτερικές διαιρέσεις στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και η αυξανόμενη αντιπαράθεση μεταξύ Βελιγραδίου και γειτονικών κυβερνήσεων συνθέτουν ένα επικίνδυνο παζλ.
Και κάθε νέο περιστατικό μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης.
Η κηδεία του Mladić μπορεί να ήταν απλώς μια στιγμή εθνικού συμβολισμού.
Μπορεί όμως να αποδειχθεί και κάτι περισσότερο:
το καμπανάκι μιας νέας εποχής στα Βαλκάνια.
Γιατί εάν η πολιτική κρίση της Σερβίας συναντηθεί με την αναζωπύρωση των εθνικών ανταγωνισμών και την ενεργοποίηση των παλιών γεωπολιτικών γραμμών, τότε η Ευρώπη θα βρεθεί αντιμέτωπη με έναν εφιάλτη που πίστευε ότι είχε αφήσει οριστικά πίσω της.
Το φάντασμα της Γιουγκοσλαβίας δεν έχει εξαφανιστεί. Απλώς περίμενε την κατάλληλη στιγμή για να επιστρέψει.
www.bankingnews.gr
Πλήθος κόσμου συγκεντρώθηκε για την κηδεία του στρατηγού, μετατρέποντας την τελετή σε μια μαζική εκδήλωση μνήμης και εθνικού συμβολισμού. Για τους Σέρβους που εξακολουθούν να τον θεωρούν σύμβολο της χώρας τους, ο Mladić δεν πέθανε απλώς σε ένα νοσοκομείο φυλακών στη Χάγη. Έγινε, μετά θάνατον, ακόμη ισχυρότερο σύμβολο μιας Σερβίας που αισθάνεται ότι βρίσκεται διαρκώς υπό πίεση.
Για τους αντιπάλους του, όμως, η εικόνα είναι ακριβώς η αντίθετη.
Ο Ratko Mladić καταδικάστηκε από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία για σοβαρά εγκλήματα που συνδέονται με τον πόλεμο της Βοσνίας, μεταξύ άλλων για τη Σρεμπρένιτσα. Έτσι, η δημόσια εξύμνησή του προκαλεί οργή σε μεγάλο μέρος της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και άλλων χωρών της περιοχής.
Και κάπου εδώ αρχίζει το πραγματικά επικίνδυνο κομμάτι.
Η αντίδραση του υπουργού Εσωτερικών της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, Ramo Isak, ήταν ιδιαίτερα σκληρή.
Ο Isak υποστήριξε ότι η εξύμνηση του Mladić στη Σερβία και στη Republika Srpska αποτελεί απειλή για την ασφάλεια της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και ολόκληρης της βαλκανικής περιοχής.
Η ρητορική του δεν σταμάτησε εκεί.
Μίλησε για ανάγκη στενότερου συντονισμού της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης με το Κόσοβο, την Αλβανία, το Μαυροβούνιο, την Κροατία και άλλα κράτη της περιοχής, προκειμένου να αποτραπεί η επιστροφή των Βαλκανίων σε μια εποχή εδαφικών διεκδικήσεων, εθνικισμού και βίας.
Με άλλα λόγια: ένα νέο περιφερειακό μέτωπο αρχίζει να διαγράφεται στον ορίζοντα.
Και αυτό είναι που προκαλεί ανησυχία.
Γιατί τα Βαλκάνια δεν είναι μια περιοχή χωρίς μνήμη.
Εδώ οι πόλεμοι της δεκαετίας του 1990 δεν αποτελούν μακρινή ιστορία. Οι πολιτικές αντιπαραθέσεις, οι εθνικές ταυτότητες και τα τραύματα εκείνης της περιόδου εξακολουθούν να καθορίζουν τις σχέσεις μεταξύ των κρατών.
Την ίδια ώρα, η ίδια η Σερβία βρίσκεται σε μια παρατεταμένη περίοδο πολιτικής έντασης.
Οι μαζικές φοιτητικές κινητοποιήσεις που ξεκίνησαν μετά την τραγωδία στον σιδηροδρομικό σταθμό του Novi Sad το 2024 εξελίχθηκαν σε ευρύτερη πολιτική κρίση, με την αντιπολίτευση να κατηγορεί την κυβέρνηση του Aleksandar Vučić για διαφθορά και κακοδιαχείριση.
Έκτοτε, οι διαδηλώσεις, οι συγκρούσεις μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομίας και η πολιτική πόλωση έχουν δημιουργήσει ένα εξαιρετικά εύφλεκτο σκηνικό.
Ο Vučić βρίσκεται υπό συνεχή πίεση.
Και σε μια χώρα όπου η εσωτερική πολιτική κρίση συναντά την ιστορική αντιπαράθεση με τους γείτονες, η παραμικρή σπίθα μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνη.
Η κηδεία του Mladić ήρθε να προσθέσει έναν ακόμη παράγοντα στην εξίσωση.
Για πολλούς στη Δύση, η εικόνα ενός μεγάλου πλήθους να τιμά έναν άνθρωπο που τα διεθνή δικαστήρια έχουν καταδικάσει αποτελεί ανησυχητικό σημάδι.
Για ένα τμήμα της σερβικής κοινωνίας, όμως, αποτελεί κάτι διαφορετικό:
μια επίδειξη ότι ο σερβικός πατριωτισμός όχι μόνο δεν εξαφανίστηκε, αλλά παραμένει βαθιά ριζωμένος.
Οι «κόκκινες γραμμές» μετακινούνται
Η κατάσταση περιπλέκεται ακόμη περισσότερο από τις διπλωματικές εντάσεις.
Σκληρές δηλώσεις από αξιωματούχους της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, διπλωματικές κινήσεις και δημόσιες προειδοποιήσεις δημιουργούν την εικόνα μιας σχέσης που διολισθαίνει από την πολιτική αντιπαράθεση προς μια ευρύτερη σύγκρουση επιρροής.
Ο υπουργός Εξωτερικών της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, Elmedin Konaković, έχει κατηγορήσει τη Σερβία ότι ξεπέρασε «κόκκινες γραμμές», ενώ παράλληλα αυξάνονται οι πιέσεις και οι δημόσιες παρεμβάσεις από δυτικές πρωτεύουσες.
Το ερώτημα πλέον είναι εάν πρόκειται απλώς για έναν νέο γύρο πολεμικής ρητορικής ή για κάτι πολύ μεγαλύτερο.
Γιατί όταν οι διπλωματικές σχέσεις επιδεινώνονται, οι πολιτικοί μιλούν για απειλές και οι κοινωνίες επιστρέφουν στα τραύματα του παρελθόντος, τα Βαλκάνια είναι ίσως το τελευταίο μέρος της Ευρώπης όπου κάποιος μπορεί να θεωρεί δεδομένο ότι η ένταση θα παραμείνει μόνο στα λόγια.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι η αντιπαράθεση δεν περιορίζεται πλέον στην ιστορική αποτίμηση του πολέμου.
Αφορά το μέλλον. Ποιος θα έχει επιρροή στα Βαλκάνια; Ποια κράτη θα συμμαχήσουν; Ποιος θα ελέγξει τις πολιτικές ισορροπίες;
Και, κυρίως, πόσο μακριά είναι διατεθειμένες να φτάσουν οι δύο πλευρές;
Η Σερβία παραμένει ένας από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς παίκτες της περιοχής. Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη παραμένει βαθιά διαιρεμένη στο εσωτερικό της. Το Κόσοβο εξακολουθεί να αποτελεί ανοιχτή πληγή. Το Μαυροβούνιο και η Κροατία παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις.
Και πάνω από όλους βρίσκεται η Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία γνωρίζει πολύ καλά ότι μια νέα σοβαρή κρίση στα Δυτικά Βαλκάνια θα μπορούσε να εξελιχθεί σε γεωπολιτικό εφιάλτη στην καρδιά της Ευρώπης.
Ο θάνατος του Mladić αποκάλυψε κάτι που πολλοί ίσως προτιμούσαν να παραμείνει κρυμμένο:
οι πληγές των Βαλκανίων δεν έχουν κλείσει.
Οι Σέρβοι έχουν τη δική τους ιστορική αφήγηση. Οι Βόσνιοι τη δική τους. Οι Κροάτες τη δική τους. Και κάθε πλευρά θυμάται διαφορετικά τους πολέμους, τις επεμβάσεις, τις απώλειες και τις ήττες.
Ακριβώς γι' αυτό η εικόνα της μαζικής συμμετοχής στην κηδεία του Mladić αποκτά τόσο μεγάλη πολιτική σημασία.
Δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η Σερβία επιδιώκει νέο πόλεμο.
Σημαίνει, όμως, ότι η ιστορική μνήμη εξακολουθεί να αποτελεί ισχυρό πολιτικό όπλο.
Και στα Βαλκάνια, η ιστορική μνήμη έχει αποδειχθεί πολλές φορές πιο επικίνδυνη από οποιοδήποτε διπλωματικό ανακοινωθέν.
Η μεγαλύτερη αυταπάτη θα ήταν να θεωρηθεί ότι η περιοχή έχει οριστικά σταθεροποιηθεί.
Η πολιτική κρίση στη Σερβία, η ένταση με το Κόσοβο, οι εσωτερικές διαιρέσεις στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και η αυξανόμενη αντιπαράθεση μεταξύ Βελιγραδίου και γειτονικών κυβερνήσεων συνθέτουν ένα επικίνδυνο παζλ.
Και κάθε νέο περιστατικό μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης.
Η κηδεία του Mladić μπορεί να ήταν απλώς μια στιγμή εθνικού συμβολισμού.
Μπορεί όμως να αποδειχθεί και κάτι περισσότερο:
το καμπανάκι μιας νέας εποχής στα Βαλκάνια.
Γιατί εάν η πολιτική κρίση της Σερβίας συναντηθεί με την αναζωπύρωση των εθνικών ανταγωνισμών και την ενεργοποίηση των παλιών γεωπολιτικών γραμμών, τότε η Ευρώπη θα βρεθεί αντιμέτωπη με έναν εφιάλτη που πίστευε ότι είχε αφήσει οριστικά πίσω της.
Το φάντασμα της Γιουγκοσλαβίας δεν έχει εξαφανιστεί. Απλώς περίμενε την κατάλληλη στιγμή για να επιστρέψει.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών